Typowe dziecięce lęki – zrozumieć, by pomóc

with Brak komentarzy

Przeżywanie lęku jest normalne, ale…

 

Lęki dziecięce to rozwojowa norma. Każde zdrowe dziecko przeżywa lęki, jest to zupełnie normalne, chociaż oczywiście nieprzyjemne, zarówno dla dziecka jak i dla jego opiekunów. Badania ukazują, że  dzieci z bardzo zróżnicowanych środowisk (pod względem narodowości, religii, statusu finansowego itd.) przeżywają te same lęki w tym samym wieku. Wyjaśnia się to adaptacyjną i ochronną funkcją strachu, szczególnie jeśli popatrzymy na to z perspektywy ewolucyjnej. Innymi słowy, człowiek jest „zaprogramowany” na rozwinięcie w sobie pewnych lęków – takich, którym gatunek ludzki zawdzięcza przetrwanie. Niektóre lęki okresu dzieciństwa, np. lęk separacyjny, lęk przed obcymi, lęk wysokości, lęk przed ciemnością – są wśród dzieci bardzo powszechne właśnie dlatego, że mają znaczenie ewolucyjne (bez nich człowiek by nie przeżył). Owe powszechne lęki objawiają się w konkretnym okresie życia – tzn. wtedy, gdy z punktu widzenia przetrwania w świecie przynoszą najwięcej korzyści.

 

Z drugiej strony, czasem lęki utrzymują się dłużej nawet wtedy, gdy nie przynoszą żadnej korzyści i stają się przeszkodą w rozwoju – w ten sposób normalny lęk dzieciństwa wykracza poza normę i wymaga interwencji.

 

Lęki u dzieci w wieku przedszkolnym

 

Lęki u 2-3 latka:

  • lęk przed separacją,
  • przed obcymi ludźmi,
  • przed nowymi bodźcami (np. hałasem),
  • lęk wysokości.
  • lęk przed ciemnością,
  • przed małymi zwierzętami,
  • przed kąpielą (myciem włosów, odpływem).

Lęki u 4-latka:

  • lęki słuchowe, zwłaszcza odgłosy silników,
  • lęk przed ciemnością,
  • lęk przed dzikimi zwierzętami,
  • lęk przed separacją: wyjście matki, szczególnie wieczorem.

Lęki u 5-latka:

  • lęk przed złymi lub niemiłymi ludźmi,
  • obawa przed szkodą cielesną.

Lęki u 6-latka:

Duże natężenie stanów lękowych:

  • lęk przed istotami nadprzyrodzonymi,
  • lęk przed zasypianiem w samotności,
  • obawa przed piorunami i błyskawicami, wiatrem,
  • obawa przed zgubieniem się.
  • lęk wzbudza dzwonek do drzwi, telefon, spłukiwanie wody w łazience.

 

Lęki u dzieci w wieku szkolnym

 

  • 7-8 lat: Lęki zapoczątkowane przez wydarzenia ukazane w mediach (latanie samolotem, kataklizm, wojna, AIDS, rak, porwanie itp.)
  • 9 lat: Lęki związane z osiągnięciami szkolnymi, wyglądem zewnętrznym, lęk przed śmiercią.
  • 10 lat: dużo lęków, zwłaszcza przed dzikimi zwierzętami i wężami. Lęk przed ciemnością, ogniem, włamywaczami, mordercami.
  • Później: lęki społeczne, lęki specyficzne.

 

Charakterystyka typowych lęków dziecięcych

 

Lęk separacyjny jako uniwersalne doświadczenie dziecięce

 

Uniwersalnym doświadczeniem dzieci trwającym przez wiele miesięcy i lat ich życia jest lęk separacyjny, czyli obawa, nie zawsze uświadomiona, przez opuszczeniem/odrzuceniem przez rodziców. Separacja jest ściśle związana z przywiązaniem, to dwie strony medalu, dwa oblicza więzi z bliską osobą.  W procesie rozwoju konieczne jest przejście od przywiązania i zależności do separacji i niezależności.  Według Bowlby’ego, lęk separacyjny jest doświadczany przez wszystkie żyjące istoty w odpowiedzi na separację bądź niebezpieczeństwo separacji ze strony obiektu przywiązania (czyli opiekuna).  Lęk separacyjny zaczyna być zwykle manifestowany około 8. miesiąca życia dziecka, szczyt osiąga około 13. miesiąca a zaczyna maleć od 30 miesiąca . Dziecko nie rozumie, że krótkotrwałe zniknięcie nie oznacza zniknięcia na zawsze. Lęk separacyjny wynika z prostego myślenia: „widzę coś, czyli to jest (istnieje), nie widzę – nie ma tego”.

Do około 3. roku życia lęk separacyjny ma charakter przystosowawczy – pomaga dziecku budować poczucie bezpieczeństwa i wzmacnia jego rozwój – pod warunkiem, że dorośli o nie odpowiednio dbają. Po 3. roku życia i przy dużym nasileniu lęku separacyjnego mówimy o lękowych zaburzeniach separacyjnych (czyli zaburzeniu wymagającym pomocy specjalisty).

 

Lęk przed szkołą jako przykład lęku separacyjnego u dzieci starszych

 

Lęk przed szkołą występujący przed pójściem do szkoły jest jednym z najbardziej naturalnych i najczęstszych lęków z grupy separacyjnych. Podjęcie nauki w szkole jest naprawdę ważnym etapem w procesie stopniowego odrywania się od rodziców, usamodzielniania i uniezależniania. Trzeba spędzić długie godziny z dala od rodziców, wśród obcych dzieci i pod kierownictwem obcej osoby dorosłej, do tego w zupełnie nowej sytuacji: sytuacji uczenia się. Lęk separacyjny i niechęć w pierwszych tygodniach są całkowicie zrozumiałe. Dziecko z wolna przywyknie do nowej sytuacji: poszerzą się jego horyzonty intelektualne i społeczne, zmieni się stosunek do domu i rodziców. Natomiast jeśli po kilku miesiącach lęk wcale się nie zmniejszy a nawet przerodzi w paniczną obawę, najprawdopodobniej będzie to oznaczać „fobię szkolną”, choć oficjalnie nie ma już takiego zaburzenia (nie ma takiej nazwy).

 

Lęk (strach) przed bólem

 

Nawet przy najbardziej troskliwej opiece dziecko nie uniknie bólu fizycznego, którego sygnałem jest strach przed nim. W sytuacjach wywołujących strach dziecko reaguje pierwotnymi formami zachowań, czyli ucieczką (dosłowną lub symboliczną). Strach przed uszkodzeniem fizycznym w pierwszych latach życia, w wyniku tendencji do zbierania doświadczeń i silnych skojarzeń, stopniowo narasta i przeradza się w lęk.

 

Lęk przed ciemnością

 

Jest to jeden z najbardziej powszechnych i najdłużej utrzymujących się lęków dziecięcych. Rozpoczyna się zazwyczaj w połowie trzeciego roku życia a trwać może nawet do wieku dojrzałego. Lęk ten jest zupełnie naturalny, a nawet częściowo racjonalny – w ciemnościach bywa niebezpiecznie.

Przed ukończeniem pierwszego roku życia wiele dzieci wydaje się zupełnie nie bać ciemności. W drugim roku życia dzieci potrafią z wielką gracją poruszać się w ciemności po własnym pokoju, ich oczy są przyzwyczajone do ciemności. Wraz z rozwojem wyobraźni  lęk przed ciemnością narasta –dziecko obawia się ciemności, gdy jego mózg jest w stanie „wyprodukować” przerażające obrazy. Dorosły może bać się ciemności w wyniku negatywnych doświadczeń życiowych (np. napad w ciemnej uliczce). Dziecko nie ma zazwyczaj takich doświadczeń, dlatego do 4. roku życia zwykle nie przerażają dziecka baśnie, w których występują czarownice, duchy czy wilki – paradoksalnie, zaczyna się ich bać, gdy jest starsze.

 

Lęk przed psami

 

Są dzieci, które zupełnie nie boją się psów. U tych, które taki lęk (strach) wykazują, ma on zazwyczaj charakter przejściowy. Jeżeli dziecko boi się psa, należy ten lęk uszanować a nie zmuszać go do kontaktu ze zwierzęciem, zapewniając że „przecież cię nie ugryzie”. Najłatwiej ten lęk przezwyciężyć, organizując dziecku tyle różnych doświadczeń z psami, ile jest ono w stanie zaakceptować. Na przykład często dziecko boi się tylko dużych psów, zupełnie dobrze znosząc obecność szczeniaków i małych piesków. Bywa, że lęk dotyczy tylko bezpośredniego kontaktu, a nie pojawia się, gdy zostanie zachowana odpowiednia odległość. Czasami lęk jest mniejszy, gdy rodzice (dorośli) trzymają psa na smyczy a już na pewno – gdy trzymają dziecko za rękę. Są dzieci, które są w stanie znosić obecność jedynie pluszowych piesków albo godzą się na kotka choć boją się szczeniaka. Często – ale nie zawsze – zaplanowany z wyprzedzeniem i uzgodniony  dzieckiem zakup małego pieska jest najlepszym sposobem przezwyciężenia tego lęku.

Co ciekawe, u dzieci, które w zasadzie nie boją się psów, około szóstego – siódmego roku życia mogą występować objawy takiego lęku.

 

Lęk przed wodą

 

Lęk przed wodą pojawia się zwykle w związku z kąpielą w wannie i najczęściej zdarza pomiędzy osiemnastym a dwudziestym czwartym miesiącem życia. Dziecko nagle zaczyna odmawiać pójścia do wanny, a im częściej rodzice kąpią dziecko „na siłę”, tym bardziej opór ten może wzrosnąć. Co ciekawe, kąpiel w jeziorze nie jest dla dziecka tak przerażająca jak kąpiel w wannie, być może dlatego, iż kąpiel jest tam przyjemnością a nie koniecznością, choć wiele małych dzieci boi się wejść do jeziora. Nie wolno ich zmuszać, lecz cierpliwie oswajać; pozwolić dziecku bawić się na brzegu tak długo, aż samo zechce wejść do wody. Doświadczenia rodziców wskazują, iż znaczącą bazą dla lęku przed kąpielą w wannie jest doświadczenie, bądź wyobrażenie dostania się wody z mydłem, a nawet samej wody – do oczu. Dziecko 2-3-letnie, gdy woda spłynie mu na twarz, reaguje panicznym lękiem, ponieważ ma wrażenie, że się topi. Dziecko około 2. roku życia jest także przekonane, że po wyjęciu zatyczki z wanny wpadnie wraz z wodą do odpływu. Nie da się mu wytłumaczyć, że się nie zmieści. Trzeba przeczekać i nie wyjmować zatyczki zanim dziecko nie wyjdzie z wanny. Może to trwać nawet przez rok.

 

Lęk przed śmiercią

 

Nieodwracalna konieczność śmierci jest dla dziecka do 7.-8. roku życia sprawą niezrozumiałą. Dziecko w wieku przedszkolnym uważa zazwyczaj śmierć za rodzaj podróży, z której ten, kto odszedł, może w każdej chwili powrócić. Samo siebie oraz najbliższe otoczenie uważa za całkowicie uodpornionych na działanie śmierci. Jeśli jednak w najbliższym otoczeniu dziecka zdarzy się jakiś wypadek (np. umrze rodzic), może pojawić się u niego lęk przed śmiercią, występujący przez krótki czas jako symbol separacji. W miarę rozwoju inteligencji i procesów myślenia, dziecko w ósmym roku życia zaczyna rozumieć, że śmierć jest nieodwracalna i nieunikniona dla wszystkich. Dlatego w tym wieku lęk przed śmiercią jest dość powszechny. Lęk przed śmiercią u 8-letniego dziecka zastępuje dawny lęk przed ciemnością. Śmierć dla 8-latka jest przerażającą frustracją, w której osobnik traci kontakt ze światem (nie widzi, nie słyszy, nie mówi) i jest całkowicie niezdolny do ruchu ale jednocześnie zachowuje świadomość, wspomnienia i uczucia. Lęk przed śmiercią jako przed całkowitym unicestwieniem pojawia się na ogół dopiero w wieku młodzieńczym; objawia się jako lęk przed ostateczną i nieuniknioną rozłąką z własnym „ja” i czyni wątpliwym sens samego istnienia.

 

Ucieczka jako reakcja na lęk

 

Ucieczka jest najzupełniej naturalną reakcją na lęk, nie należy więc dziwić się, ani tępić tego, iż dziecko będzie uciekać przed tym, co mu się wydaje niebezpieczne. Taka skłonność do uciekania może się zdarzyć raz czy dwa, a może trwać tygodniami, zależy to od sytuacji i od konkretnego dziecka. „Dopóki jednak nie ma naprawdę ważnych powodów, by zachowywać się inaczej, powinno się uszanować naturalny odruch unikania tego, co wzbudza lęk” (Ilg, Ames i Baker, 2006, s. 169). Co ciekawe, często zdarza się, iż kiedy dziecko pokona już swój lęk, zaczyna odczuwać niezwykły pociąg do rzeczy lub sytuacji, której przedtem panicznie się bało. Kolejnym etapem jest wyważenie, czyli zrównoważony stosunek do źródła lęku. Dziecko ani nie ucieka przed sytuacją/rzeczą wzbudzającą lęk, ani się nią nie fascynuje – potrafi posłużyć się daną rzeczą albo zupełnie ją zignorować, ponieważ nauczyło się kontrolować swój lęk.

 

Co robić, a czego nie robić, kiedy dziecko się boi?

 

Czego nie wolno robić, kiedy dziecko się boi:

  • Wyśmiewać się z lęków dziecka.
  • Zawstydzać go przed innymi.
  • Zmuszać do stawiania czoła lękotwórczej sytuacji, dopóki samo nie jest jeszcze do tego gotowe i dopóki rodzice (opiekunowie) nie mają absolutnej pewności, że jest to postępowanie właściwe – a to zdarza się bardzo rzadko.
  • Niecierpliwić się.
  • Zakładać, że dziecko boi się ze swojej winy albo z winy rodzica.
  • Uważać, że w lękach dziecka jest coś złego, nienormalnego.

 

Co należy robić, kiedy dziecko się boi:

  • Zrozumieć lęk dziecka,
  • Pamiętać, że prawdopodobnie samo z niego wyrośnie,
  • Pozwolić, przynajmniej przez jakiś rozsądny czas, na unikanie budzącej lęk sytuacji, zanim podejmie się próby oswojenia z nią dziecka.
  • Jeśli lęk, który przeżywa dziecko, znacząco utrudnia jego funkcjonowanie, warto skontaktować się ze specjalistą (psychologiem bądź psychiatrą dziecięcym).

Więcej na temat pomocy dziecku – wkrótce 🙂

 

Inspiracje:

  • Brzezińska, A. I. (red.) Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa. Gdańsk, GWP, 2005
  • Derezińska, I., Gajdzik, M. (2010). One są wśród nas. Dziecko z zaburzeniami lękowymi w szkole i przedszkolu. Ośrodek Rozwoju Edukacji ORE, do pobrania na: http://www.bc.ore.edu.pl/Content/198/07ore_leki.pdf
  • Last, C. (2012). Jak pomóc dziecku, które się boi. Przezwyciężanie lęków i niepokojów u dzieci. eSPe
  • Ilg, F., L., Bates Ames L., Baker, S. (2012). Rozwój psychiczny dziecka od 0 do 10 lat. Gdańsk, GWP

 

Leave a Reply

ten + 15 =